محمد بسته‌‌نگار؛ خاموشی یک بازماندۀ دیگر دژ برازجان

53 سال پیش در میان زندانیان مشهوری چون بازرگان و سحابی ها که از تهران به برازجان منتقل می شدند محمد بسته نگار هم بود. هم او که 6 سال بعد داماد طالقانی هم شد و یک لحظه او را تنها نگذاشت...

 عصر ایران؛ مهرداد خدیر- شامگاه دوشنبه 18 تیر 1397 خورشیدی، محمد بسته‌‌نگار درگذشت. هر چند او «داماد آیت‌الله طالقانی» بود و با این عنوان شهرت داشت اما تنها داماد طالقانی نبود و پیش از آن که داماد طالقانی شود از مبارزان و فعالان سیاسی بود و اساسا چون این‌گونه بود، داماد طالقانی شد.

محمد بسته‌نگار به لحاظ فکری و مشی و منش سیاسی بیش از هر شخصیت دیگر و حتی طالقانی به مهندس عزت‌الله سحابی شبیه و نزدیک بود و برای آنان که شاید از این همه توجه به «داماد آیت الله طالقانی» شگفت زده شده و گمان می برند تنها به سبب این نسبت نزد فعالان سیاسی پیش و پس از انقلاب، محبوب و محترم بود نقل خاطره ای از عزت الله سحابی از جریان انتقال محکوم شدگان به حبس و تبعید در براز‌جان کفایت کند.



خاطره او مربوط به مهر 1344 و انتقال شماری از زندانیان از تهران به برازجان است.

جمعی از مشهورترین چهره های سیاسی و دانشگاهی که تبعیدشان به برازجان اعتراض ژان پل سارتر و برتراند راسل را نیز در پی داشت.

این که به مهندس بازرگان و دکتر سحابی دو استاد سرشناس دانشگاه دست بند بزنند وآنان را از تهران به برازجان منتقل کنند اتفاقی نبود که واکنش در پی نداشته باشد.

سحابی می نویسد:

«هنگام انتقال، افسری به نام سروان حجازی، اتوبوس درازی با ظرفیت 60 نفر را آورده بود و به ما گفت: دستور داده اند به دست همه شما دست بند بزنم و دست هر یک را به یک سرباز ببندم ولی بیرون شهر باز می کنم... مهندس بازرگان و دکتر سحابی (پدر) روی صندلی اول پشت راننده نشستند و حتی به آنها هم دست بند زدند. نزدیک غروب ماشین از شهر خارج شد و از راه جاده ساوه به راه افتاد.... از 10 شب تا 5 صبح که به اصفهان رسیدیم و در پادگان ژاندارمری اصفهان دست بند داشتیم و برای رفتن به دست شویی هم مجبور به همان حالت بودیم و هم خنده دار بود و هم تأسف بار.... در اکبر آباد و نزدیکی شیراز اما فرماندهی که ما را می شناخت دستور داد دست بندهای ما ( بازرگان و سحابی پدر و پسر و یک استاد دیگر ) باز شود...

جاده برازجان به شیراز بسیار بد بود. این جاده را انگلیس ها در زمان جنگ بین الملل ساخته بودند و هفت کتل داشت و هر یک گردنه ای سخت. در پیچ ها اتوبوس نمی توانست بپیچد و افراد که به جز دکتر سحابی و مهندس بازرگان و دکتر عالی و من همگی دست بند داشتند ناچار بودند پای پیاده پیچ و خم های دامنه کوه و کتل را طی کنند. دوستان ما زخمی و خسته راه 5 ساعته را 16 ساعت طی کردند و سرانجام رسیدند و به یاد دارم در طول این راه پر پیچ و خم آقای بسته نگار مدام زمزمه می کرد: نحن اساری آل محمد ( ما اسیران آل محمدیم)....

ما را به دژ برازجان منتقل کردند. قلعه ای بسیار مستحکم که 100 سال قبل فردی به نام مشیر ساخته بود و البته برخورد صبح روز بعد رییس شهربانی با ما به خصوص مهندس بازرگان و دکتر سحابی بسیار خوب بود.»

داستان قلعه برازجان و زندانیان پر آوازه آن در سال 44 از مهم ترین مقاطع تاریخ نیم قرن معاصر است و یکی از چهره های اصلی آن به جز بازرگان و سحابی ها بدون تردید مرحوم محمد بسته نگار بود.

سحابی می نویسد: «هوای برازجان چنان بود که مهندس بازرگان که فردی سالم و ورزشکار بود نیز چند بار در حالت ایستاده تعادل خود را از دست داد و نقش برزمین شد».

البته سال بعد و در خرداد 45 و با وساطت سید ضیاء الدین طباطبایی و در پی گفت و گوی او با شخص شاه که ادامه تبعید جمعی از مشهورترین استادان دانشگاه و فعالان سیاسی در برازجان را برای شخص شاه مناسب نمی داند به تهران و زندان قصر منتقل می شوند و چون زندان قصر را تعمیر و نقاشی می کردند مدتی در جای دیگری نگه داشته و سپس به زندان قصر منتقل شدند.

در همین زندان قصر بود که محمد بسته نگار رفتار توهین آمیز افسر نگهبان را باسیلی پاسخ می دهد و به جای تبعید دوباره یا زندان انفرادی به زندان دیگری منتقل می شود.

چنان که آمد نام محمد بسته نگار در کنار بزرگانی چون طالقانی و بازرگان و سحابی می آید و او عضو همان جمعی است که برای بازگشت شان به تهران چهره هایی در اندازه و آوازه سارتر و راسل در خارج از ایران و سید ضیا در داخل که عامل اصلی کودتای سوم اسفند 1299 بود وساطت کردند.

با این همه از آن پس که با دختر آیت الله طالقانی ازدواج کرد و داماد این خانواده شد تا طالقانی زنده بود یک لحظه او را تنها نگذاشت و پس از آن نیز کوشید همان راه را ادامه دهد.

این گفتار نمی خواهد به نحله فکری و سیاسی که محمد بسته نگار به آن تعلق داشت بپردازد تا برخی به نقد بازرگان و دولت موقت بپردازند بلکه می خواهد یادآور شود که گمان نبریم تنها داماد طالقانی بود و کوشید ترجیح جامعه بر قدرت را که از طالقانی آموخته بود پیشه خود سازد و چنین است که علیرضا رجایی در گفت و گوی اخیر خود با ماهنامه اندیشه پویا می گوید وقتی رادیو اسامی منتخبان تهران در مجلس ششم پس از ابطال 700 هزار رای را در سال 79 اعلام کرد و نام من این بار نبود در خانه بسته نگار بودیم و او و دیگر دوستان پیشنهاد کردند اعتراض نکنیم تا تصور نشود ما به دنبال قدرت هستیم.

محمد بسته نگار در 19 تیر 1397 و در پی مدت ها بیماری درگذشت و اگر یک ماه بیشتر در این دنیای خاکی می زیست می توانست در مرداد ماه چهل و هفتمین سالروز وصلت خود با خانواده طالقانی را گرامی دارد.

در صفحات پایانی کتاب «نیم قرن، خاطره و تجربه» تصویری از جشن ازدواج محمد بسته نگار در خانه آیت الله طالقانی چاپ شده که در آن یدالله سحابی، اکبر هاشمی رفسنجانی، آیت الله سید ابوالفضل زنجانی، عزت الله سحابی، طاهر احمد زاده و حبیب الله پیمان کنار هم نشسته باشند و اکنون همه جز آخری چهره در نقاب خاک کشیده اند.

البته این روزها آن قدر فضای سیاسی و اجتماعی مغشوش شده که بیم آن دارم برخی از مخاطبان، اطلاعات تاریخی را با داده های شبکه تلویزیونی «من و تو» راستی آزمایی می کنند و بعید نیست کسانی بنویسند « دروغ است. کی استاد دانشگاه را به برازجان تبعید می کردند» یا در مقام تحقیر و تخفیف، طفلک گویان، آنان را آرمان خواهانی توصیف کنند که پس از سقوط رژیم شاه نیز به آنچه مد نظر داشتند نرسیدند و خود طرد شدند.

کما این که همین حالا که این یادداشت را می نویسم در یکی از کانال های تلگرامی متنی به دروغ منتسب به نخستین وزیر مختار ژاپن (سفیر ژاپن) در ایران را در ستایش اغراق آمیز رضاشاه دیدم و جالب این که از او به جای «نخستین وزیر مختار» به عنوان «نخست وزیر سابق» یاد شده است.

آدم هایی چون محمد بسته نگار جدای عقایدی که داشتند به لحاظ زیست سالم و احترام به انسان و آزادی شایسته احترام اند. اینان یک به یک از دنیا می روند و همین قدر می دانیم که یک عمر تلاش کردند تا خوشه ای از معنویت بچینیم و اگر امروز همه از هم می پرسند دلار و طلا چند و فردا چه خواهد شد در ذهن مبارز آنان نبود.

محمد بسته نگار، داماد طالقانی بود اما تنها داماد طالقانی نبود و با این همه نام او به طالقانی گره خورده بود.

سال 58 طالقانی که مُرد تقریبا تمام مردم تهران در آن روز گرم شهریور پیکر او را تشییع کردند. عجیب هم نبود. هر هفته دو میلیون نفر پشت سر او نماز می خواندند و حالا نزدیک 40 سال گذشته و خیلی از نسل جدید به لطف صدا و سیما طالقانی را هم نمی شناسد چه رسد به محمد بسته نگار را. اما نام طالقانی هنوز کسانی را به خیابان شریعتی مقابل حسینیه ارشاد می کشاند تا صبح پنج شنبه با یکی دیگر از دل بستگان این خاک، وداع کنند: با محمد بسته نگار...


نظر خود را ثبت کنید